Яруу найргаас археологийн хайгуул хийж болох юм гэсэн санааг Монголын их түүхч Гүнжийн Сүхбаатар абугай анх ойлгуулсан юм. Тэрбээр тавиад жилийн тэртээ Монголын эртний түүхийн сэдвээр бичсэн “Сяньби” номдоо “Ахын дуу”, “Чилэгийн дуулал” хэмээх хоёр шүлгийг хоёр мянгаад жилийн тэртээх оюун санааны амьд бичлэг болгон оруулсан байдаг. Хүннүгийн үед зохиогдсон гэх энэ дуу хожим нь ханз үсэгт тэмдэглэгдэн үлджээ. Уг шүлэг дэх,

 

М.Цэдэндорж найрагчийн " Гэрээс" шүлгийн дуулиан намжаагүй байтал түүний 50 насны ой болов. Монголын зохиолчдын эвлэл зохиолчдынхоо ойг нижгэр тэмдэглэдэг цаг сан. Явуу, Чимэд, Гайтав.. гээд найрагчдын ой дараалаад л болсон доо. Хурлынхаа зааланд цуглаад, зохиолчдоо хоймортоо урьж, түүний бүтээл туурвилын замнал, үнэ цэнийн тухай илтгэл тавина. МЗЭ-ээс зохиолчид баярын бичиг өгнө. Уг баярын бичиг бол зохиолчид өгөх мэргэжлийн байгууллагын гол үнэлгээ болдог байлаа. Их л сайхан үйл явдал болдог байсан юм. Дуу хуур болно. Нөхөд нь баяр хүргэнэ. Хундага тулгана. Инээд хөгжөөн юм юм л болно. М.Цэдэндоржийн тухайд тийм юм болсонгүй. Зохиолчдын эвлэлийн “Утга зохиол урлаг” сонинд, ойд зориулж үгээ харамласан хэдхэн мөр гаргаад л өнгөрөв. Түүнд М.Цэдэндорж ах их гомдсон бололтой сэтгэл гутранги байлаа. Удалгүй Явуу бурхан болсон мэдээ, гараа гэмтээгээд гэртээ хэвтэж байсан түүнд хүрч, шаналан нь зузаарав. Явууг хөдөөлүүлсний дараа долоо хоногт нэрт соён гэгээрүүлэгч, яруу найрагч, орчуулагч Мишигийн Цэдэндорж нас барлаа гэсэн гунигт мэдээ уран зохиол, урлаг соёлын ертөнцийг цочоолоо. Яруу найрагчийн оршуулгын ёслол даруухан болов. Яруу найрагчийн шарилыг Л.Мягмарсүрэн П.Баярсайхан, бид мөрлөж явсан сан. Яруу найрагчийн зөн совин гэж буй. Бараг хориод жилийн өмнө түүний өөрийнх нь бичсэн “Зүүд” хэмээх шүлгэндээ бичсэнээр л бүх юм болчих шиг санагдсан нь хачирхалтай.

 

Бага насны дурсамж сэргэв. Манай багийн айлууд Сүжийн нуурын ар хөндийгөөр зусна. Хүүхэд биднүүс хонь малаа нууранд услах далимд усанд булхан, эрэг хөвөөний элсэн дээр барилдаж өнждөг сөн. Тэр зун Хашаат шандны тасаг дээр бригадын өдөрлөг болж, аймгийн Соёлын ордоноос хүмүүс ирсэн юм. Би ч хонио усанд оруулж салхин өөд бэлчээрт нь гаргачихаад тасаг руу цогиж хүрэв. Хөл хөдөлгөөн ихтэй. Аав маань хуураа бариад ирчихэж. Дарьгангын жаахан шаргыг дуулдаг “дээл” хочит Гомбодорж гуай ч бас ирчихэж. Хоёр өвгөн ийн хосоороо энд тэнд уригдах нь олонтаа. Хөнгөн тэрэгтэй хүрч ирсэн нэг гоё хүн харсан болгоноо нэг дэвтэр дээр хурдан хуран татлан зурж яваа харагдана. Багийн улаан булан. Туг нь дэрвэж харагдана. Цаана элсэн бөөрөг, наана нь саалийн гэрүүд сүү хүлээн авах асар. Бүгд юутай танил дотно билээ. Манай гэрт болсон энэ яриа, зураг үзэж сэдэрсэн миний сониуч зан хөдөлж тэр шөнөдөө бага нойртой хоноод маргааш нь Дүрслэх урлагийн дунд сургуулийн захиралын өрөөнд давхиж оров.