G.Mend-Ooyo
Дэлхий ээж тандаа би хайртай
World Poetry Days in Mongolia
Уран бүтээл

Эсээ

НЭГ.
Өглөө эрт. Гудамжны хөл хөдөлгөөн сийрүүхэн аж. Булан тойроод хайш яйш алхсаар нэгэн эр гарч ирэх нь хөлчүү ч юмуу гэлтэй. Энгэр задгай, малгай хэлтгий. Зэрвэс харахад балмад дүртэй түүнийг харсан хүмүүс зай барьж дөлсхийнэ. 
Мөнөөх эр хөл туйвасхийн алхсаар л байлаа. Будаг шунх болсон бахим том гараар малгайгаа засаж тавиад дүрлэгэр алаг нүдээр бүхнийг нэвт тольдох мэт эргэлдүүлэн ширтэнэ. Мэлмий нь нэгэнтээ үл ялиг гэрэлтэнэ. Төдөлгүй гунигтайяа сүүмийнэ. Алхсаар л...
read more »
Хорь дугаар зууны Монголын түүхэнд хуруу дарах хэдхэн гарамгай түүхчид тодорч аугаа их түүх соёлоороо бахархах зүрх сэтгэлийн минь галыг бадрааж өгсөн юм. Тэдний нэг нь их түүхч Гүнжийн Сүхбаатар гуай байлаа. Би түүнтэй их л хожуу танилцсан юм. Ерөн гурван оноос манай Соёлын сан “Монгол сувдан сондор” нэртэй соёл, эрдэм шинжилгээний аялал зохион байгуулж, түүндээ монголынхоо нэрт түүхч археологич судлаачдыг урьж оролцуулдаг байв. Мэдээж хамгийн түрүүнд урих хүний нэг нь Гүнжийн Сүхбаатар гуай байв.
read more »
Миний бие энэхүү цоморлиг дахь яруу найргийн бүтээлүүдийг сонгож, эмхэтгэхдээ утга зохиолын онол судалгаанд хэрэглэдэг ямар нэгэн “изм” ангилалыг баримтлаагүй гэдгээ хэлсү. “Изм” нэгэн цаг үед яруу найргийг хөдөлгөөнд оруулж дэлгэрдэг боловч, тэгсгээд дараа үеийнхэн өөр “изм” гаргаж ирэх жишээтэй хувьсан өөрчлөгдөж байдаг. Цаг үе, хүний хүсэл таашаал яаж ч хувьсан өөрчлөгдлөө гэсэн жинхэнэ яруу найраг түүнээс үл хамааран үнэт чанараа хадгалан оршдог жамтай. Ийм болохоор цаг үеийн хүсэл таашаалаар бус яруу найргийн мөнхийн хэмжигдэхүүний ойлголтоор хүн төрөлхтний яруу найргийн ололтын олон талыг төлөөлөх утга уянга, мөнхийн гоо сайхан, ухаарал, зөн билиг, сэрэл мэдрэмж, гүн сэтгэлгээ, цэц мэргэн ухаан, уран санаа, үл ухаарахуйн чинад нууц, сэтгэлийн эрч хүч, хэл соёлын үнэт зүйлсийг илэрхийлэхүйц хэзээ ч хуучиршгүй шүлгүүдийг сонгосон гэдгээ итгэл төгс хэлэх байна.
read more »
Жинхэнэ яруу найраг бол цаг хугацаанаас үл хамааран оршигч дотоод эрчимийн үгээр амилсан шидэт долгион юм. Яруу найргийг дээдийн оюун санааг хадгалж, зуун болоод мянганы чинадтайд хүргэх зөөгч гэж болох юм. Ямар ч өндөр технологийн дижитал төхөөрөмжөөр дүрслэн бичиглэж үл чадах долгисыг зөвхөн яруу найраг л тогтоон барина. Яруу найргийн өөр нэгэн гайхамшиг нь тухайн хэл сэтгэлгээний үнэт зүйлсийг хадгалан өвлүүлэгч болохын хувьд оюуныг дээдлэгч хүмүүст бол үнэт очир эрдэнэсээс ч үнэтэй буюу. Материаллаг баялагт хэт шунан шимтэгч өдгөө цаг үед яруу найргийн ханш буурсан гэх буюу технологи хэт өндөр хөгжсөн зарим оронд яруу найраг үгүй болж байгаа мэтээр ярих болсон ч өнөөдөр манай дэлхийд зуу зуун сая хүн яруу найраг дахь тайлагдашгүй дотоод эрчим рүү нь шимтсээр, хүн төрөлхтөний яруу найргийн эрдэнэсээс дотоод оюунаа ариусган гэгээрүүлж, яруу найргаас үлэмжийн чанарыг олж нээсээр байна.
read more »
Дарь уул хэмээх нэр Ганга хэмээх нуурын нэр хоёр нийлж Дарьганга хэмээх нутаг усны алдар болсон ажгуу. Манай нутгийнханыг Дарьгангачууд гэх бөгөөд эдүгээн монгол орны зүүн өмнөд хязгаар нутагт Дарьгангын нүүдэлчдийн түүх соёлыг бүтээгсэд юм. Эртний Энэтхэг дахины үлгэрийн цоморлигийг товчоолсон “Үлгэрийн далай” хэмээх их том хөлгөн судар хаа нэг өвгөдийн хойморын авдар дээр залаастай байх. Тэрхүү “Үлгэрийн далай” дотор тэнгэрийн хөвгүүн Ганга, Дара хэмээх үлгэр байдаг нь, Энэтхэгийн Ганга мөрөн, манай нутгийн Ганга нуур хоёрын нэр алдрыг бас л санагалзуулна.
read more »
Далаад оны оюутан цагийн анд нөхөд яруу найргийн хүсэл сонирхлоороо “Гал” болон нэгдэхдээ хожмын цагт Монголын их утга зохиолын нэгэн цаг үеийн түүхийг бүтээнэ гэсэн гэнэхэн мөрөөдөлтэй байсан минь үнэн юмаа. Тэртээ 1974-75 оны хичээлийн жилээс бие биеэ олж нөхөрлөсөөр 1977.11.8-нд “Гал” хэмээх нууц бүлгэм байгуулав. Тухайн цаг үеийн нийгмийн тогтолцоо нь байгууллага байгуулах эрх зүйн орчингүйгээс нууц байсан хэрэг. Байгуулагдсан түүхийг Ү.Хүрэлбаатар маш тодорхой бичсэн. Ерэн он болж бүх юм урван хөрвөсөн хэдий ч “Гал”-ынхан нөхөрлөлдөө үнэнч байж, бие биенийхээ өмнө андын ёсоор үүрэг хүлээж амьдралынхаа үнэт цагийг ч нэг нэгэндээ харамгүй зориулсаар өнөөг хүрэв. Ингэснээр алдсан юм үгүй. Харин ч утга зохиолын их үйлсэд хамтын чиг зорилготой явахын нэгэн сайхан үлгэр жишээ болон үлдэж байна. Уншигчидтай уулзаж байхад “Гал” гэж юу байсан, хэн хэн байсан тухай асууж сонирхох нь бий, тэрчлэн ургаж цэцэглэж буй утга зохиолын бага балчир үеийнхэнд ч сургамжтай юм билүү хэмээн цаг зарж хэдэн үг хэлхсүгэй. “Гал”-дөлүүдээс бүрдэж байсан болно.
read more »
Хамарын хийд нь тухайн цагтаа Говь нутаг дахь нөлөө бүхий шашин соёлын төв болж байлаа. Тэнд Ламрим, Дэмчиг, Жүд, Агва зэрэг шашны олон дацангууд байгуулсны зэрэгцээ нийтийг соён гэгээрүүлэх хэд хэдэн бүтээн байгуулалт хийсэн юм. “Хүүхдийн дацан” нэртэй хэл бичиг, байгалийн ухаан, урлахуй ухаан, дуу бүжгийн дэг сургах сургууль, саяар тоологдох номтой номын сан, “Намтар дуулах дацан” хэмээх дуу жүжгийн ордон, “Цагаан сүм” нэртэй маш баялаг ховор цуглуулгатай музей байгуулснаар монголын говь нутагт эгэл нүүдэлчин ард түмэн мухар сүсэгээр бус эрдэм мэдлэг, урлаг соёлоор гэрэлтэж, тухайн цагт Чин улсын хараат байсан Монголыг харанхуй бүдүүлэг янзаар байлгахыг хүсч байсан манж, хятадын эрх баригчдын бодлогыг сөрсөн нэгэн ёсны оюун билгийн тэмцэл байсан юм.
read more »
Пирамидын тэг дөрвөлжин суурь дээрээс дээш зүмбэрлэх тэгш өнцөгт гурвалжин талууд нь ертөнцийн дөрвөн зүгийг тольдон номин далай, ногоон талаас мөнх хөх тэнгэр лүү хурцлагдан шовхорч цойлох амой. Басхүү тэнгэр од эрхис, нар сарнаас ирэх гэгээн эрчимийг шовх үзүүртээ соронздон татаад пирамидын налуугаар эх газрын их далайн дөрвөн зүг найман зовхис руу гулсуулан урсгах болой. Харин пирамидын суурь нь хэвтээ дөрвөлжин мэт боловч, магадгүй төв Азийн тэгш өндөрлөгт эртний нүүдэлчдийн бэлгэдэл дөрвөлжингийн хас дүрст тэмдэглээний ул мөрийг илэрхийлсэн байж тун магадгүй санагдвай. Америк тив рүү нүүн одсон эртний монголжуу төрхөт нүүдэлчдийн үлдээсэн хас язгууртай хадны бичээс, Хүннүгийн үеийнх хэмээдэг рүни бичигтэй төсөөтэй бичээс хийгээд Америк тивийн хадны дүрс тэмдэгнүүдтэй нэгэн язгуур илэрч байгаа хийгээд Пирамид ба тахилгын овооны утга агуулгын хоорондын хамаарлаас ургуулан яагаад ч юм ийм бодол төрсөн хэрэг. Тэгээд ч пирамидын орой дээрээс нь буюу тэнгэрээс хавтгай дээр байгаагаар халиаваас дөрвөлжин, гурвалжин, дугуй гурван дүрсээс бүтсэн байгаа нь орчлон ертөнцийн үүсэл хийгээд оршихуйн зүй тогтлыг багтаасан гэлтэй. Мөн уг дүрслэлд ертөнцийн тогтмол чанар хийгээд, хөдөлгөөний үндсэн чанар хадгалагдсан харагдана.
read more »
-Хамгийн залуу зохиолч бол Та нар! Багшийн энэ үг хүүхэд насны сониуч соргог, мөрөөдөмтгий хөөрүү сэтгэлд гэгээн хөрөг, уянгалаг дуу хоолойн аялгуутайгаа цуг харван үлджээ. Гомбожав багш арваад хүүхдийг сонгож уран зохиолын дугуйлан байгуулсан бөгөөд бид ч нэг нэг шүлгийн дэвтэр гарган мөр толгой холбож эхлэв. Д.Нацагдоржийн төрсөн өдрийг анх удаа тэмдэглэж, манай дугуйлангийнхны дунд шүлгийн тэмцээн зохионо. Ханын сонин гаргана. Нэг ёсондоо Дарьгангын утга зохиолын бяцхан сургууль бий болов. Бид нар ч дундаа “Монголын шилдэг яруу найраг” гэсэн ногоон номтой. Орой байрандаа тэр номоо ноортол уншина. Сүхбаатар аймгийн утга зохиолын дугуйлангаас эрхлэн хэвлүүлсэн “Жаахан шарга” нэртэй шүлгийн эмхэтгэл, Д.Гомбожав багшийн “Залуу нас”, “Чамдаа хэлэх үг” зэрэг ном биднүүсийн гар дамжиж, чухам яруу найргийн гэгээн амтыг эхэлж бид багшийнхаа шүлгээс мэдэрсэн юм.
read more »
Эсээ